پژوهش جدید نشان می‌دهد پیوند سلول‌های بنیادی خطر سرطان را بالا نمی‌برد
از وقتی که بیش از پنجاه سال پیش اولین پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز به طور موفقیت‌آمیزی به افراد مبتلا به سرطان خون انجام شد، محققان این سوال را داشتند که آیا این سلول‌ها جهش‌های سرطان‌زا را تشکیل می‌دهند یا خیر.
اکنون یک مطالعه منحصر به‌فرد بر روی طویل‌ترین دریافت‌کنندگان پیوند و اهداکنندگان آن‌ها نشان داده است که افرادی که سلول‌های بنیادی اهدایی را دریافت می‌کنند، به نظر نمی‌رسد خطر ابتلا به چنین جهش‌هایی را داشته باشند.
مایکل اسپنسر چپمن، هماتولوژیست موسسه سرطان بارتز در لندن، می‌گوید نتایج ما شگفت‌انگیز و در عین حال مطمئن‌کننده هستند.
آلخو رودریگز فراتیچلی، زیست‌شناس سلول‌های بنیادی در موسسه تحقیقات زیست پزشکی بارسلون، اسپانیا، نیز می‌گوید این خبر بسیار خوب برای افرادی است که تحت این درمان‌ها قرار می‌گیرند.
سلول‌های بنیادی خون‌ساز، سلول‌های پیش‌ساز هستند که در مغز استخوان قرار دارند و همه انواع سلول‌های خونی را تشکیل می‌دهند. این سلول‌ها برای درمان صدها هزار نفر مبتلا به سرطان خون و بیماری‌های مغز استخوان به کار رفته‌اند.
این پیوند‌ها شامل تخلیه کل ذخایر سلول‌های بنیادی خون فرد و جایگزینی آن‌ها با سلول‌های یک اهداکننده سالم است، اما محققان مدت‌ها نگران بودند که قرار دادن سلول‌ها تحت چنین فشاری می‌تواند خطر ابتلا به سرطان را افزایش دهد.
در موارد نادر، از هر هزار پیوند، در یک مورد، سلول‌های اهداکننده در گیرندگان به سرطان تبدیل می‌شوند.
مطالعه جهش‌ها
تازه‌ترین مطالعه که این هفته در مجله ساینس ترنسلیشنل مدیسین منتشر شده، به بررسی جهش در ژن‌های خاص مرتبط با سرطان پرداخته است. فکر می‌شد این جهش‌ها می‌توانند به سلول‌های خون‌ساز مزیت رشدی در گیرندگان پیوند بدهند و به آن‌ها اجازه دهند با افزایش سن گیرنده به شدت تقسیم و تکثیر شوند و در نهایت به سرطان خون (لوسمی) تبدیل شوند.
برخی از اولین پیوند‌ها در مرکز سرطان فرد هاچینسون در اواخر دهه ۱۹۶۰ انجام شد. در سال ۲۰۱۷، ماسومی اوئدا اوشیما، یک پژوهشگر بالینی که پیری بعد از پیوند را در مرکز سرطان فرد هاچینسون در سیاتل، واشنگتن مطالعه می‌کند، به همراه همکارانش تصمیم گرفتند با دریافت‌کنندگان این پیوند‌ها و اهداکنندگان آن‌ها تماس بگیرند و نمونه‌های خون جمع‌آوری کنند تا پیری سلول‌ها را اندازه بگیرند. او می‌گوید این واقعا یک سفر کاوشگرانه بزرگ بود.
این تیم از ۳۲ فرد شامل ۱۶ جفت اهداکننده و گیرنده که بین ۷ تا ۴۶ سال پیش پیوند خود را دریافت کرده بودند، نمونه خون جمع‌آوری کرد. محققان از یک تکنیک بسیار حساس برای تعیین توالی ژن‌های شناخته شده برای به دست آوردن جهش‌های مرتبط با سرطان‌های مغز استخوان استفاده کردند.
این تیم سلول‌های دارای جهش را در همه اهداکنندگان سالم، حتی آن‌هایی که در آن زمان ۱۲ سال سن داشتند، آشکار کردند و دریافتند که هرچه اهداکننده مسن‌تر باشد، جهش‌ها در خون او بیش‌تر وجود دارد، اما به طور کلی نرخ این جهش‌ها پایین باقی می‌ماند و در حد یکی از یک می‌لیون جفت باز است.
محققان سپس الگو‌های جهش را در ۱۱ جفت اهداکننده و گیرنده که می‌توانستند به نمونه‌های خون اهداکننده از زمان پیوند دسترسی داشته باشند، مقایسه کردند. آن‌ها الگو‌های جهش شبیه‌ی را در هر دو گروه یافتند.
به گفته پژوهشگران، به طور می‌انگین، جهش با نرخ ۲ درصد در سال در اهداکنندگان و ۲.۶ درصد در سال در گیرندگان رخ می‌دهد.
اسپنسر چپمن می‌گوید با کمال شگفتی، جهش‌های زیادی در سلول‌های بنیادی که از طریق فرآیند پیوند تشکیل می‌شوند، وجود دارد. این مشخص می‌کند که سلول‌های گیرندگان پیوند با سرعتی شبیه به سلول‌های اهداکنندگان‌شان پیر می‌شوند و خطر ابتلا به جهش‌هایی که آن‌ها را مستعد سرطان خون می‌کند، افزایش نمی‌یابند.
اوشیما نیز می‌گوید این حقیقت که نرخ جهش‌ها برای زمان طولانی بعد از پیوند ثابت می‌ماند، نشان می‌دهد که ظرفیت باز‌سازی سامانه خون‌سازی واقعا عمیق است.
فراتیچلی هم می‌گوید که اگرچه نتایج آسایش‌بخش است، اما بر پایه تعداد محدودی از افراد است که نتیجه‌گیری کلی را دشوار می‌کند.
پیچیده بودن پیری
اسپنسر چپمن نتایج مشابه‌ی را در یک مطالعه جداگانه بر روی جفت‌های اهداکننده و گیرنده مشاهده کرد. مطالعه او شامل ۱۰ گیرنده پیوند بود که بین ۹ تا ۳۱ سال قبل، سلول‌های خون‌ساز را از خواهر و برادر خود دریافت کرده بودند.
آن‌ها تنها به جستجوی تغییرات در ژن‌های خاص مرتبط با سرطان نبودند، بلکه سلول‌های خون‌ساز را استخراج کردند، رشد دادند و کل ژنوم سلول‌های منفرد را توالی‌یابی کردند.
آن‌ها در نهایت دریافتند که گیرندگان به طور می‌انگین تنها اندکی بیش‌تر از اهداکنندگان خود جهش داشته‌اند و تنها ۱.۵ سال پیری طبیعی اضافه داشته‌اند، که یافته‌ای شبیه به نتایج اوشیما بود.
هنگامی که او و همکارانش به طور صریح به جهش‌هایی که به سلول‌ها مزیت رشد می‌دهند نگاه کردند، فهمیدند که سلول‌هایی که تنها یکی از این جهش‌ها را داشتند در سطوح مشابه‌ی در گیرندگان و اهداکنندگان یافت می‌شوند، اما سلولی که دارای دو یا تعداد بیش‌تری از این جهش‌های سودمند بودند، در سطوح بالا‌تری در گیرندگان نسبت به اهداکنندگان وجود داشتند. این می‌تواند توضیح دهد که چرا در موارد نادر، سلول‌های پیوندی می‌توانند به تومور سرطانی تبدیل شوند.
اسپنسر چپمن می‌گوید برای درک بهتر پیامد‌های این فرآیند‌های پیری، از نظر خطر ابتلا به سرطان و کارکرد سیستم ایمنی، به کار و تحقیقات بیش‌تری نیاز است.
هر دو مطالعه می‌توانند برای افرادی که پیوند سلول‌های بنیادی و درمان‌های ژنی مبتنی بر خون را برای مثال برای درمان بیماری کم‌خونی سلول‌های داسی شکل دریافت می‌کنند، پیامد‌هایی داشته باشد.
اسپنسر چپمن می‌گوید تعداد بیش‌تری از این درمان‌ها در حال انجام و ترویج هستند و روی کودکان انجام خواهد شد و آن‌ها باید تا آخر عمر به سلول‌های پیوندزده تکیه کنند.