ریشههای تاریخی قهوه: از افسانههای اتیوپی تا تبدیل شدن به نوشیدنی جهانی

ریشههای تاریخی قهوه از افسانههای اتیوپی تا تبدیل شدن به نوشیدنی جهانی, ریشههای دقیق قهوه همچنان در هالهای از ابهام بसर میبرد و هیچ مدرک تاریخی قطعی درباره اولین فردی که دانههای این گیاه را دم کرده وجود ندارد. با این حال، افسانهها و روایات متعددی درباره نحوه کشف این نوشیدنی محبوب در جریان تاریخ رواج یافتهاند. افسانه چوپان خالد و کشف در اتیوپی مشهورترین این افسانهها به قرن نهم میلادی در اتیوپی بازمیگردد.

روایات میگویند یک چوپان به نام خالد متوجه شد گلهاش پس از خوردن میوههای قرمز رنگی در کوهستانها، به شدت پرانرژی و ناآرام شدهاند. او این دانهها را به یک راهب محلی برد، اما راهب از آنها خوشنود نشد و دانهها را در آتش انداخت. بلافاصله عطر دلانگیزی از دانههای برشتهشده رفت که توجه راهب را به خود جلب کرد. سپس دانههای برشته شده آسیاب شده و در آب جوش دم شدند تا اولین فنجان قهوه متولد شود.

با وجود جذابیت این روایت، هیچ سند معتبری از وجود آن پیش از قرن هفدهم میلادی یافت نشده است. به همین دلیل محققان این داستان را بیشتر یک افسانه محلی میدانند تا یک واقعه تاریخی ثابت. شواهد اولیه در متون پزشکی اسلامی برخی پژوهشگران معتقدند مصرف قهوه در آفریقا قرنها پیش از این رواج داشته است.

قبایل بومی مانند اجداد قوم گالا در اتیوپی، احتمالاً از دانههای قهوه در خوراک خود بهره میبردند، هرچند سند تاریخی معتبری در این باره وجود ندارد. اولین استنادهای مستند به متون پزشکی زکریای رازی، پزشک و شیمیدان ایرانی قرن نهم (دهم هجری) بازمیگردد. وی در آثار خود از مادهای به نام بُنّ که به میوه قهوه اشاره دارد، و نوشیدنی بُنچام سخن میگوید.

رازی مینویسد این نوشیدنی برای افراد گرممزاج مفید است، هرچند میل جنسی را کاهش میدهد. ابنسینا در قرن یازدهم میلادی نیز در کتاب قانون به قهوه اشاره کرده و آن را نوشیدنیای با خاصیت ضدبو، پاککننده پوست و تقویتکننده ذهن معرفی کرده که احتمالاً اولین ثبتشده قهوه به عنوان یک محرک است. گسترش در جهان اسلام و ظهور قهوهخانهها قهوه با سرعت شگفتانگیزی در جهان اسلام محبوب گردید.

صوفیان یمنی از آن برای افزایش تمرکز در عبادات شبانه استفاده میکردند. این نوشیدنی در سال ۱۴۱۴ میلادی به مکه رسید و از یمن به مصر راه یافت، جایی که نخستین قهوهخانههای قاهره تأسیس شدند. این مکانها به سرعت به مراکز اجتماعی تبدیل گشتند که مردم در آنجا گرد هم میآمدند، بازی میکردند و اخبار و افکار را مبادله میکردند.

با وجود رواج، برخی علما و مقامات مذهبی با شک و تردید به قهوه نگاه میکردند و آن را مشابه حشیش و الکل میدانستند که در اسلام حراماند. تلاشهایی برای ممنوعیت آن صورت گرفت، اما از آنجا که نام قهوه در قرآن نیامده بود، این ممنوعیتها در نهایت لغو گردید.

قهوهخانهها به جمعیابی روشنفکران برای گفتوگو در امور سیاست و جامعه مبدل شدند، که باعث شد حکومتهای عثمانی و برخی مراجع دینی چندین بار سعی در تعطیلی آنها کنند، اما قهوه مانند خود زندگی، تداوم یافت. ورود به اروپا و شکست انحصار قهوه از دو مسیر به اروپا راه یافت یکی از راه امپراتوری عثمانی و دیگری از بندر مخا (موکا) در یمن از طریق دریا.

در قرن هفدهم، شرکتهای هند شرقی انگلیس و هلند به تجارت قهوه در خاورمیانه علاقهمند شدند. در ابتدا اروپاییان با سوءظنی به این نوشیدنی نگاه میکردند و به آن نوشیدنی شیطانی مینامیدند به دلیل منشأ اسلامی آن. روایت میشود در حدود سال ۱۶۰۰ میلادی، پاپ کلمنت هشتم برای مشروعیتبخشی به قهوه میان مسیحیان، آن را غسل تعمید داد. این اقدام انحصار فرهنگی مسلمانان بر قهوه را به چالش کشید و راه را برای پذیرش گسترده در غرب باز کرد.

با آغاز قرن هجدهم، بریتانیا، فرانسه و هلند بذرهای قهوه را به مستعمرات خود در اندونزی، هند، سریلانکا و کارائیب بردند. بازار جهانی قهوه از این پس از خاورمیانه به اروپای غربی منتقل شد و صنعت قهوه تحت کنترل تجار اروپایی درآمد. وضعیت امروز محبوبیت در برابر چالشهای زیستمحیطی در دنیای امروز، قهوه یکی از پرمصرفترین نوشیدنیهای جهان محسوب میشود و تحقیقات علمی متعدد به مزایای سلامتی آن اشاره دارند.

برخی مطالعات نشان میدهند مصرف قهوه میتواند از بیماری آلزایمر پیشگیری کرده و طول عمر را افزایش دهد. با این حال، کارشناسان هشدار میدهند که کشت قهوه با چالشهای زیستمحیطی جدی روبروست و تغییرات اقلیمی میتواند باعث کاهش شدید تولید در آینده گردد. از این رو، برای حفظ پایداری این صنعت، ضروری است راهکارهای پایدارتر برای کشت و تجارت قهوه تدوین و اجرا شوند.