بحران صندوق‌های بازنشستگی تشدید شد؛ درآمدهای نفتی برای پرداخت مستمری‌ها مصرف می‌شود
وضعیت صندوق‌های بازنشستگی در ایران به مرحله‌ای بحرانی رسیده است که نگرانی‌های جدی را در مورد پایداری این سامانه‌ها به همراه داشته است. مهم‌ترین صندوق، یعنی صندوق بازنشستگی کشور، در شرایطی قرار دارد که نسبت بین شاغلان و بازنشستگان به طور کامل معکوس شده است.
معکوس شدن نسبت شاغل به بازنشسته
بیست سال پیش در سال ۱۳۸۳، دو شاغل برای تامین مستمری یک بازنشسته مشارکت می‌کردند، اما در حال حاضر یک شاغل باید مستمری دو بازنشسته را تأمین کند. این در حالی است که تعداد بازنشستگان اکنون دو برابر حقوق‌بگیران فعال است و کسورات شاغلان برای پوشش این هزینه‌ها کفایت نمی‌کند؛ بنابراین دولت موظف شده است تفاوت را از بودجه عمومی پرداخت نماید.
نرخ جایگزینی و اندوخته‌های ناکافی
نسبت آخرین حقوق شاغل به اولین مستمری بازنشسته در سال ۱۴۰۲ حدود ۹۳ درصد برآورد شده و با احتساب هزینه‌های بیمه درمان، عملا بازنشستگان کاملا وابسته به پرداخت‌های مستقیم دولت شده‌اند. اندوخته‌های صندوق بازنشستگی نیز در وضعیتی نیست که بتواند نیاز‌های جاری را برآورده کند که نشان‌دهنده سوءمدیریت طولانی‌مدت در این بخش است.
چالش‌های جمعیتی و روند کهنه‌سالی
آمار‌های جمعیتی تصویر تیره‌تری را برای آینده ترسیم می‌کنند. جمعیت بالای ۶۵ سال که در سال ۱۳۷۵ تنها ۲.۶ می‌لیون نفر (۴.۴ درصد) بود، در سال ۱۳۹۵ به ۴.۹ می‌لیون نفر (۶.۱ درصد) و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۱۴۱۵ به ۱۰.۵ می‌لیون نفر (۱۱.۳ درصد) برسد. نسبت وابستگی سالمندان نیز از ۹.۷ درصد در سال ۱۴۰۰ به ۱۸.۸ درصد در سال ۱۴۲۰ نزدیک به دو برابر خواهد شد.
می‌انگین سن بازنشستگی و دوره بگیر مستمری
می‌انگین سن بازنشستگی در ایران در سال ۱۴۰۲ حدود ۵۲ سال بوده و با توجه به امید به زندگی، بازنشستگان به طور می‌انگین ۲۳ سال مستمری دریافت می‌کنند. با احتساب حقوق وراث، این دوره احتمالا به ۳۰ سال می‌رسد. این موضوع فشار مالی سنگینی بر روی صندوق‌ها و بودجه کشور وارد می‌کند.
افزایش هزینه‌های معیشتی و پزشکی
بازنشستگان علاوه بر مستمری‌های ناکافی، با افزایش هزینه‌های زندگی و درمان روبرو هستند. بخش قابل توجه‌ی از آنان همچنان متکفل فرزندان بیکار و بزرگسال خود هستند. افزایش مستمری‌ها در سال‌های اخیر تناسبی با نرخ تورم واقعی نداشته و قدرت خرید بازنشستگان به شدت کاهش یافته است.
وابستگی بودجه به درآمدهای نفتی
نکته حیاتی این است که تقریبا تمام درآمدهای نفتی کشور برای جبران کسری صندوق‌های بازنشستگی صرف می‌شود. این به معنای آن است که بودجه ایران بدون احتساب پرداخت‌های بازنشستگی، بودجه‌ای غیر‌نفتی محسوب می‌شود. در آینده نیاز به منابع مالی جدید برای پرداخت مستمری‌ها بیش‌تر خواهد شد.
خطر گسترش به صندوق تامین اجتماعی
اکنون نزدیک به ۵ درصد جمعیت کشور تحت پوشش و پرداخت‌های صندوق بازنشستگی کشور قرار دارد و این نسبت در حال افزایش است. کارشناسان هشدار می‌دهند که با توجه به ساختار جمعیتی، صندوق تامین اجتماعی کارگران نیز در آینده نه چندان دور با چالش‌های مشابه روبرو خواهد شد که ابعاد بحران را بسیار گسترده‌تر می‌کند.