حذف مقاله جنجالی هیدروکسی‌کلوروکین از مجله الزویر؛ از پرارجاع‌ترین تا رسوایی علمی

یک مقاله علمی که در سال ۲۰۲۰ هیدروکسی‌کلوروکین، داروی ضد مالاریا، را به‌عنوان درمان کووید-۱۹ معرفی کرده بود، به‌صورت رسمی از آرشیو مجله بین‌المللی عوامل ضد می‌کروبی حذف شد.

انتشارات هلندی الزویر، صاحب این مجله، در بیانیه‌ای اعلام کرد که این مقاله به‌دلیل نگرانی‌هایی در مورد مراعات اصول اخلاقی پژوهش و دقت روش‌شناسی، از آرشیو مجله خارج می‌شود.

الزویر تأکید کرد که سه‌نفر از نویسندگان مقاله نیز خود نسبت به روش تحقیق و نتیجه‌گیری‌ها ابراز نگرانی کرده و خواستار حذف نامشان از این مطالعه شده‌اند.

بر اساس گزارش مجله نیچر، این مقاله پرارجاع‌ترین مقاله مرتبط با کووید-۱۹ است که تا به حال حذف شده و دومین مقاله پرارجاع حذف‌شده در تمام عرصه‌های علمی محسوب می‌شود.

در مارس ۲۰۲۰، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) مجوز اضطراری برای ذخیره‌سازی، توزیع و استفاده از هیدروکسی‌کلوروکین جهت درمان برخی بیماران بستری مبتلا به کووید-۱۹ صادر کرده بود.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، در دوران همه‌گیری کووید-۱۹ از هیدروکسی‌کلوروکین به‌عنوان داروی معجزه‌آسا نام برد و حتی مدعی شد که به‌صورت پیشگیرانه این دارو را مصرف می‌کند.

با این حال، تحقیقاتی که در اوایل سال جاری در مجله علمی منتشر شد، نشان داد افرادی که از هیدروکسی‌کلوروکین استفاده کرده‌اند، ۱۱ درصد بیش‌تر احتمال داشته‌اند که تحت تأثیر کووید-۱۹ جان خود را از دست بدهند.

چرا این مجله تصمیم گرفت مقاله را حذف کند؟

بازدید‌های انجام‌شده توسط تیم اخلاق نشر الزویر و انجمن بین‌المللی شیمی‌درمانی ضد می‌کروبی نشان داده است که مشکلات بسیاری در این مطالعه وجود دارد.

یکی از دلایل حذف این مقاله، ناتوانی مجله در تأیید این نوشته بود که بیماران شرکت‌کننده در مطالعه پیش از دریافت تاییدیه‌های اخلاقی ملزوم انتخاب شده‌اند. علاوه بر این، مسئولان مجله نتوانستند تأیید کنند که اصول اعداد علمی بین بیماران گروه آزمایش و گروه کنترل در این مطالعه مراعات شده باشد.

بر اساس این بیانیه آشکار نیست که آیا شرکت‌کنندگان در این مطالعه باید رضایت آگا‌هانه برای دریافت آزی‌ترومایسین به‌عنوان بخشی از تحقیق ارائه می‌دادند یا خیر. مقاله مدعی بود که اثربخشی هیدروکسی‌کلوروکین در درمان کووید-۱۹ در صورت استفاده هم‌زمان با آزی‌ترومایسین، که یک آنتی‌بیوتیک است، افزایش می‌یابد.

این اطلاعیه بیان کرده است که شواهد مشخص می‌کند آزی‌ترومایسین در زمان انجام این تحقیق به‌عنوان بخشی از روش‌های استاندارد درمانی در نظر گرفته نشده است.

بعد از انتشار مقاله، سه‌نفر از نویسندگان آن، از جمله ژوهان کورجون، والری جیورداننگو و استفان اونوره، نگرانی خود را در مورد نحوه ارائه و تفسیر نتایج بیان کرده و به مجله اعلام کرده‌اند که دیگر نمی‌خواهند نامشان در این مطالعه باقی بماند.

در مقابل، برخی دیگر از نویسندگان با تصمیم مجله برای حذف مقاله مخالفت کرده و دلایل نقل‌شده برای این کار را زیر سوال برده‌اند.

رسوایی جهانی

بعد از حذف این مقاله، انجمن دارو‌شناسی و درمان‌شناسی فرا‌نسه با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که این مطالعه نمونه آشکار از تخلف علمی بوده است. این بیانیه تخلفات مقاله را شامل دستکاری داده‌ها و سوگیری در تفسیر نتایج دانسته که با قصد ارائه نادرست هیدروکسی‌کلوروکین به‌عنوان داروی مؤثر شناخته شده است.

انجمن دارو‌شناسی و درمان‌شناسی فرا‌نسه این مقاله را یک رسوایی جهانی توصیف کرد و نوشت انتشار و ترویج نتایج این مطالعه باعث تجویز بیش از حد هیدروکسی‌کلوروکین به می‌لیون‌ها بیمار شد، که نه‌تنها ریسک‌های غیر‌ضروری برای می‌لیون‌ها نفر ایجاد کرد، بلکه به احتمال زیاد به هزاران مرگ قابل پیشگیری نیز منجر شده است.

در ادامه این بیانیه آمده است اصول بنیادین پزشکی در اینجا نادیده گرفته شده و این اتفاق پیامد‌های فاجعه‌باری به همراه داشته است.