افزایش بی‌سابقه خرید اقساطی برای نیاز‌های اولیه؛ طبقه متوسط در گردونه بدهی
بر اساس گزارش‌های اخیر، شهروندان ایرانی به‌طور روزافزونی برای تامین نیاز‌های اساسی زندگی همچون مواد غذایی، لوازم آرایشی، پوشاک و حتی وسایل الک‌ترونیکی از سرویس‌های خرید اعتباری و قسطی استفاده می‌کنند. آمار پلتفرم‌های آنلاین نشان می‌دهد که تعداد وام‌ها و حجم درخواست‌های خرید اقساطی در دو پلتفرم بزرگ‌تر بازار، رشد‌های ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ درصدی را تجربه کرده‌اند.
گزارش یکی از این پلتفرم‌ها که در سال ۱۴۰۲، حجم خرید قسطی ۴۷۲ درصد و وام‌های پرداخت‌شده برای خرید اقساطی ۵۶۶ درصد افزایش یافته است. پلتفرم دیگر نیز با بیش از سه می‌لیون و ۵۰۰ هزار کاربر فعال، رشد بیش از ۱۱۰۰ درصدی در مبلغ درخواست‌های اعتباری را گزارش کرده است. داده‌ها حاکی از آن است که کاربران بیش‌ترین اعتبار را برای خرید گوشی موبایل، لپ‌تاپ، لوازم آرایشی و بهداشتی و پوساک اختصاص می‌دهند.
رشد ۲۰۰ درصدی وام‌های خرد در پلتفرم‌های فین‌تک
محمدحسن فرازمند، معاون مارکتینگ یکی از پلتفرم‌های خریدوفروش آنلاین، معتقد است گسترش تسهیل‌گره‌ای خرید اقساطی لزوما ناشی از افت قدرت خرید نیست. او می‌گوید در آمریکا و اروپا، اعتبار بخش جدایی‌ناپذیر زندگی روزمره است. با پیشرفت فناوری‌های مالی (فین‌تک و لندتک) و مدل‌هایی مانند الان بخر بعدا پرداخت کن (BNPL)، شرکت‌هایی نظیر، و این خدمات را به‌صورت آنلاین ارائه می‌دهند.
فرازمند افزود پلتفرم‌ها فرآیند‌های پیچیده بانکی را دیجیتالی کرده، ضامن را حذف و به‌جای آن از سابقه اعتباری و چک یا سفته برای اطمینان از بازپرداخت استفاده می‌کنند. این امکان را برای افرادی در نواحی دور افتاده یا محروم از خدمات بانکی فراهم آورده که تا بحال از سیستم مالی خارج بودند. او آمار پلتفرم خود را ارائه داد در سال ۲۰۲۳، دویست هزار کاربر وام خرد گرفتند که مجموع اعتبارات پرداخت‌شده ۷/۵ هزار می‌لیارد تومان بوده، نشان‌دهنده رشد ۲۰۰ درصدی نسبت به سال قبل. دوازده می‌لیون کالا با استفاده از اعتبارات دیجی‌پی خریداری شده‌اند.
آمار فقر و تنگنا‌های معیشتی
مرکز پژوهش‌های مجلس در سوم آبان‌ماه امسال اعلام کرد که نرخ فقر در سال ۱۴۰۲ به ۳۱/۵ درصد جمعیت رسیده که ۴/۰ واحد درصد بالا‌تر از سال قبل است. این نرخ از ابتدای دهه ۹۰ که در سطح ۲۰ درصد بود، پس از سال ۹۸ به دلیل تورم و افت رشد اقتصادی به ۳۱ درصد ید. در پنج سال اخیر تنها در سال ۱۴۰۱ با اختلاف ۳/۰ واحد درصدی از ۳۰ درصد کاسته شده بود. شکاف فقر نیز از ۲۸/۰ در ۱۴۰۱ به ۲۷/۰ در ۱۴۰۲ رسیده، به‌طوری‌که فقرا در می‌انگین ۷۳ درصد خط فقر درآمد قرار دارند.
برآورد‌های وزارت رفاه حاکی است جمعیت زیر خط فقر غذایی که در سال ۹۶ نزدیک به ۱۸ می‌لیون نفر بود، در سال ۹۸ به بیش از ۲۶ می‌لیون و در پایان ۱۴۰۰ به نزدیک ۳۲ می‌لیون نفر رسیده است.
زندگی در نقطه صفر؛ شهادت‌های
مریم، معلم و کارمند فرهنگی که هفت سال است تنها در تهران زندگی می‌کند، می‌گوید درآمدم نسبت به چهار سال پیش افزایش یافته، اما اضطرابم بیش‌تر شده چون بخش زیادی برای اجاره و قسط رهن می‌رود. رهن ۲۵ درصد و اجاره از ۱/۵ می‌لیون به ۴ می‌لیون تومان رسیده، در حالی که حقوق رشد مشخصی نداشته. بعد انداز فرا‌موش شده و نمی‌دانم حقوق یک ماه کفاف می‌دهد یا خیر. خرید اقساطی حاشیه امنی است، اما از نظر روانی صدمه‌زننده چون کل زندگی قسطی شده.
سمیرا، کارمند با دو شغل، توضیح می‌دهد همیشه از خرید قسطی فرار می‌کردم، اما شدم برای موبایل وام بگیرم و خرید اعتباری کنم. قسط‌های دوطرفه استرس را بالا برده؛ دخل‌وخرج بهم ریخته و حتی برای نیاز‌های روزمره هم به سراغ خدمات اعتباری می‌روم. علی، مترجم، معتقد است اکنون برای خرید‌های سوپرمارکتی و لوازم کوچک الک‌ترونیکی قسط می‌دهیم، در حالی که قبلا برای کالا‌های بزرگ بدهکار می‌شدیم. این چرخه فرد را همیشه بدهکار و در نگرانی مداوم نگه می‌دارد.
محدودیت‌های فروش قسطی و بازار دست دوم
شروین اگرچه خرید اقساطی را مفید برای خریدار و فروشنده می‌داند، اما انتقاداتی دارد فروشنده‌ها دسته‌چک کار‌مندی می‌خواهند یا کالا‌های نامرغوب را برای فروش قسطی عرضه می‌کنند. باید ساعت‌ها بگردم تا کالا مورد نیاز را پیدا کنم. در کنار این پویایی، بازار کالا‌های دست دوم رونق گرفته جعبه خالی ۲۰ هزار تومان، عروسک دست دوم ۱۰۰ هزار، قاب موبایل ۱۲۰ هزار، و لباس زیر نو ۳۰۰ هزار تومان در پلتفرم‌ها عرضه می‌شوند.
تحلیل جامعه‌شناسانه چرخه محرومیت وابستگی شغلی
سمیه توحیدلو، دانش‌آموخته جامعه‌شناسی گسترش و اقتصاد در دانشگاه تهران و عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی، می‌گوید وقتی تورم بالا و اشتغال پایین می‌آید، مردم برای نیاز‌های روزمره دچار مشکل می‌شوند. در جوامع تورم‌زده، افراد از اندوخته‌گذاری‌های بلندمدت منصرف شده و ترجیح می‌دهند پول را بلافاصله به کالا تبدیل کنند.
او هشدار می‌دهد این رفتاری که سال‌ها مشاهده می‌شود، خانواده‌ها را دچار فرسایش می‌کند. خرید ماشین، خانه و ملزومات مهم به تعویق می‌افتد. شش دهک اول جامعه زیر فقر نسبی‌اند و با افزایش مداوم قیمت‌ها، چاره‌ای جز حذف کالا یا خرید اقساطی ندارند. وقتی تقاضا وجود دارد، فروشندگان قیمت را به سود خود تنظیم و تسهیلات قسطی را فراهم می‌کنند، با تفاوت اینکه قبلا برای خرید‌های کلان بود و اکنون برای خرد.
توحیدلو تأکید کرد خرید‌های اقساطی افراد را در دام محرومیت و محدودیت مدام می‌اندازد. این چرخه تنها با پشتیبانی مالی اختصاصی شکسته می‌شود که معمولا اتفاق نمی‌افتد. افراد از درآمد آینده برای گذراندن امروز استفاده می‌کنند، در نتیجه به شغل فعلی وابسته شده و قدرت تصمیم‌گیری برای آینده از دست می‌دهند. کارگر حتی با عدم پرداخت حقوق به‌موقع یا بی‌بیمه شدن، است بماند و کار کند.
خوردن از آینده و تشدید فقر
به باور توحیدلو، خرید اقساطی جاری خوردن از آینده است که فرد را در بدهکاری همیشگی می‌اندازد، برخلاف خرید خانه که در آن بعداندازی معکوس صورت می‌گیرد. این پدیده برنامه‌ریزی‌های زندگی را به هم می‌ریزد. وقتی هزینه‌های اولیه کفاف نیاز‌ها را ندهد، فرد از مصارف فرهنگی و تفریحی کاسته یا به خرید قسطی روی می‌آورد و به‌صورت مداوم فقیر‌تر می‌شود. اگر در کشور‌های دیگر خرید اعتباری برای مازاد بر نیاز‌های پایه باشد، در ایران برای مصارف اولیه و ضروری به کار می‌رود که نشانه نترازی ساختاری در درآمد و هزینه‌هاست.